Kompressorun hava məhsuldarlığı (FAD) nədir ?
Sənaye müəssisəsi üçün kompressor seçərkən mühərrik gücü, işçi təzyiqi və enerji sərfiyyatı ilə yanaşı diqqət yetirilməli ən vacib göstəricilərdən biri hava məhsuldarlığıdır. Kompressorların texniki göstəricilərində bu parametrə çox vaxt FAD (Free Air Delivery) adı ilə rast gəlinir.
FAD kompressorun müəyyən iş şəraitində real olaraq nə qədər hava təmin edə bildiyini anlamağa və müəssisənin hava tələbatına uyğun kompressor seçməyə imkan verir.
FAD nədir?
FAD – Free Air Delivery, Azərbaycan dilində sərbəst hava verilişi və ya kompressorun hava məhsuldarlığı kimi ifadə edilə bilər.
Sadə dillə desək, FAD kompressorun çıxışından faktiki olaraq verilən sıxılmış havanın kompressorun girişindəki sərbəst hava şəraitinə uyğunlaşdırılmış həcmidir.
FAD göstəricisi müxtəlif kompressorların məhsuldarlığını müqayisə etmək və kompressorun pnevmatik avadanlıqların hava tələbatını qarşılayıb-qarşılamadığını müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur.
ISO 1217 standartına əsaslanan FAD göstəricilərində istinad şərtləri adətən aşağıdakılardır:
- giriş havasının temperaturu – 20°C
- mütləq giriş təzyiqi – 1 bar(a)
- nisbi rütubət – 0%
Bu standartlaşdırılmış yanaşma fərqli kompressor modellərinin hava məhsuldarlığını daha düzgün müqayisə etməyə imkan verir.
FAD hansı vahidlərlə göstərilir?
Kompressorun hava məhsuldarlığı müxtəlif ölçü vahidləri ilə təqdim oluna bilər. Ən çox istifadə edilənlər:
- l/s – litr/saniyə
- m³/dəq – kubmetr/dəqiqə
- m³/saat – kubmetr/saat
- CFM – cubic feet per minute
Məsələn, kompressorun FAD göstəricisi 10 m³/dəq olaraq göstərilibsə, bu, kompressorun dəqiqədə təxminən 10 kubmetr sərbəst havaya ekvivalent hava axını təmin etdiyini ifadə edir.
Ölçü vahidlərini müqayisə edərkən onların eyni vahidə çevrilməsi vacibdir.
Məsələn:
1 m³/dəq ≈ 16,67 l/s
Deməli:
10 m³/dəq ≈ 166,7 l/s
FAD necə hesablanır?
FAD-ın dəqiq müəyyənləşdirilməsi sadəcə kompressorun çıxışından keçən hava həcmini ölçməklə məhdudlaşmır. Havanın temperaturu və təzyiqi onun sıxlığına təsir etdiyindən ölçülmüş hava axını müəyyən istinad şərtlərinə uyğunlaşdırılır.
Normal hava axınının FAD-a çevrilməsi üçün istifadə edilən sadələşdirilmiş əlaqə belə göstərilə bilər:
qFAD = qN × ((273 + TFAD) / 273) × (pN / pFAD)
Burada:
qFAD – sərbəst hava verilişi (FAD)
qN – normal şəraitdə hava axını
TFAD – giriş havasının temperaturu, °C
pN – normal istinad təzyiqi
pFAD – kompressorun girişindəki mütləq təzyiq
Məsələn, normal hava axını 200 Nl/s, giriş temperaturu 30°C, giriş təzyiqi isə 1 bar(a) olduqda:
qFAD = 200 × ((273 + 30) / 273) × (1,013 / 1,00)
Nəticədə FAD təxminən:
225 l/s
təşkil edir.
Bu nümunə göstərir ki, hava axınının qiymətləndirilməsində yalnız nominal rəqəmə deyil, temperatur və təzyiq kimi şəraitə də diqqət yetirmək lazımdır.
Müəssisə üçün tələb olunan FAD necə müəyyən edilir?
Yeni kompressor seçərkən əsas məqsəd müəssisədə eyni vaxtda istifadə ediləcək avadanlıqların ümumi hava tələbatını müəyyən etməkdir.
Tutaq ki, istehsalat sahəsində üç pnevmatik avadanlıq mövcuddur:
Avadanlıq A – 100 l/s
Avadanlıq B – 80 l/s
Avadanlıq C – 70 l/s
Əgər hər üç avadanlıq eyni vaxtda işləyəcəksə, ümumi hava tələbatı:
100 + 80 + 70 = 250 l/s
olacaq.
Lakin kompressoru yalnız 250 l/s göstəricisinə əsasən seçmək hər zaman optimal yanaşma deyil. Sistemdə gələcək genişlənmə, hava tələbatındakı dəyişikliklər və digər faktorlar nəzərə alınmalıdır.
Atlas Copco-nun Compressed Air Manual materialında sistem ölçüləndirilərkən mümkün dəyişikliklər və gələcək genişlənmə üçün təxminən 10–20% ehtiyat payının nəzərə alınması göstərilir.
Məsələn, 15% ehtiyat götürsək:
250 × 1,15 = 287,5 l/s
Beləliklə, bu nümunədə sistem üçün təxminən 288 l/s və ya daha yüksək FAD təmin edə bilən uyğun kompressor həlli nəzərdən keçirilə bilər.
FAD və işçi təzyiqi arasındakı əlaqə
Kompressor seçərkən yalnız FAD göstəricisinə baxmaq kifayət deyil. Hava axını və tələb olunan işçi təzyiqi birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Məsələn, pnevmatik avadanlığın işləməsi üçün 7 bar tələb olunursa, kompressor həmin hava məhsuldarlığını sistemin tələb etdiyi təzyiq diapazonunda təmin etməlidir.
Kompressorun texniki məlumatlarında buna görə FAD göstəricisinin hansı işçi təzyiqində verildiyinə diqqət etmək vacibdir.
Eyni kompressor modelində işçi təzyiqi dəyişdikcə mövcud hava məhsuldarlığı da dəyişə bilər. Buna görə iki kompressoru müqayisə edərkən yalnız maksimum FAD rəqəmlərinə deyil, eyni və ya tələb olunan təzyiqdə təqdim etdikləri FAD göstəricilərinə baxmaq daha düzgün yanaşmadır.
FAD və mühərrik gücü eyni göstəricidirmi?
Xeyr.
Kompressorun mühərrik gücü adətən kW ilə, hava məhsuldarlığı isə l/s, m³/dəq, m³/saat və ya CFM ilə ifadə olunur.
Məsələn, iki kompressorun mühərrik gücü eyni olsa belə, onların konstruksiyası, kompressor elementi, idarəetmə sistemi və səmərəliliyi fərqli olduğu üçün təmin etdikləri FAD eyni olmaya bilər.
Bu səbəbdən kompressor seçimini yalnız:
“Neçə kW-dır?”
sualına əsaslandırmaq düzgün deyil.
Daha doğru yanaşma müəssisənin tələb etdiyi hava axını və işçi təzyiqini müəyyənləşdirmək, daha sonra həmin tələbatı effektiv şəkildə təmin edən kompressor seçməkdir.
FAD düzgün seçilmədikdə nə baş verir?
Kompressorun hava məhsuldarlığının müəssisənin real tələbatına uyğun olmaması istehsalat prosesinə və enerji xərclərinə birbaşa təsir edə bilər.
FAD tələb olunandan aşağı olduqda:
- sistemdə təzyiq düşmələri yarana bilər;
- pnevmatik avadanlıqlar lazımi performansla işləməyə bilər;
- istehsalat prosesində fasilələr yarana bilər;
- kompressor uzun müddət yüksək yüklə işləyə bilər.
Digər tərəfdən, kompressorun ehtiyacdan həddindən artıq böyük seçilməsi də optimal həll deyil. Bu halda ilkin investisiya və bəzi hallarda enerji və istismar xərcləri lazımsız şəkildə arta bilər.
Buna görə məqsəd ən böyük kompressoru deyil, mövcud və gələcək hava tələbatına uyğun kompressor sistemini seçməkdir.
Düzgün kompressor seçimi niyə vacibdir?
Sıxılmış hava sistemi bir çox sənaye müəssisəsində istehsal prosesinin əsas hissələrindən biridir. Kompressorun düzgün ölçüləndirilməsi sistemdə stabil hava təzyiqinin qorunmasına, pnevmatik avadanlıqların effektiv işləməsinə və enerji istifadəsinin optimallaşdırılmasına kömək edir.
Kompressor seçərkən aşağıdakı göstəricilər birlikdə nəzərə alınmalıdır:
- tələb olunan FAD;
- işçi təzyiqi;
- eyni vaxtda işləyən avadanlıqların sayı;
- hava tələbatının gün ərzində dəyişməsi;
- sistemdəki təzyiq itkiləri;
- gələcək istehsal artımı;
- sıxılmış havanın tələb olunan keyfiyyəti.
Atlas olaraq müəssisənizin sıxılmış hava tələbatına uyğun Atlas Copco kompressor həllərinin seçilməsində peşəkar dəstək təqdim edirik. Tələb olunan hava məhsuldarlığı və işçi təzyiqi nəzərə alınaraq istehsalat prosesiniz üçün uyğun kompressor həllini müəyyənləşdirə bilərsiniz.
